Η Επικεφαλής Ερευνήτρια του Eurofound για θέματα απασχόλησης Σταυρούλα Δημητριάδη μιλά στο Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ για τη δράση του  Ευρωπαϊκού Ιδρύματος για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης & Εργασίας, την απασχόληση σε Ελλάδα και Ευρώπη αλλά και τη σημασία του κοινωνικού διαλόγου για την καταπολέμηση των ανισοτήτων και τη διαχείριση των αλλαγών που σηματοδοτεί η 4η Βιομηχανική Επανάσταση →

Το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης & Εργασίας (Eurofound) παρέχει εδώ και τέσσερις δεκαετίες την εμπειρογνωμοσύνη του σε κράτη-μέλη της ΕΕ. Σε ποια πεδία δραστηριοποιείται και γιατί; Με ποιους τρόπους οργανώνει την παρέμβασή του, σε ποιους απευθύνεται και με ποιον στόχο;

Το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα Eurofound είναι ένας από τους πρώτους ευρωπαϊκούς οργανισμούς που ιδρύθηκαν στη δεκαετία του ’70, με έδρα το Δουβλίνο (Ιρλανδία). Πρόσφατα, ο ιδρυτικός κανονισμός του άλλαξε. Η αλλαγή αυτή προσαρμόζει τη λειτουργία του Ιδρύματος στα νέα ευρωπαϊκά και κοινωνικά δεδομένα.  Αποστολή του Ιδρύματος είναι να παρέχει υποστήριξη  σε άλλους ευρωπαϊκούς οργανισμούς, κράτη-μέλη και κοινωνικούς εταίρους στην προσπάθειά τους να διαμορφώσουν και να εφαρμόσουν τις πολιτικές τους. «Ποιες πολιτικές;», θα ρωτήσετε. Αυτές που αφορούν στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας, πολιτικές απασχόλησης και βεβαίως τον κοινωνικό διάλογο.

Ο κόσμος της εργασίας και η ζωή των ευρωπαίων πολιτών σήμερα δεν είναι ίδια με αυτά του 1975, όταν ιδρύθηκε το Ίδρυμα. Για παράδειγμα, οι αλλαγές που φέρνουν οι νέες τεχνολογίες, η ψηφιοποίηση, η ανάγκη για ισχυρότερη δεοντολογία και υπευθυνότητα στη χρήση της τεχνολογίας για το καλό όλων των πολιτών απαιτούν διαφορετικές προσεγγίσεις. Η τριμερής σύνθεση του διοικητικού μας συμβουλίου (εκπρόσωποι των εργοδοτών, εργαζομένων και κυβερνήσεων όλων των κρατών μελών, με συμμετοχή επίσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου) μας επιτρέπει να παίρνουμε το σφυγμό της εποχής. Η Ελλάδα εκπροσωπείται μέσω εκπροσώπων της από τη ΓΣΕΕ, τον ΣΕΒ και το Υπουργείο Εργασίας. Η υποστήριξη που παρέχουμε γίνεται μέσω διαφόρων τρόπων∙ για παράδειγμα, διεξάγουμε πανευρωπαϊκές επισκοπήσεις και έρευνες. Θα έχετε ίσως δει την ευρωπαϊκή επισκόπηση εργασιακών συνθηκών (EWCS), αυτή που καλύπτει θέματα ποιότητας ζωής (EQLS) και  την έρευνα για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις (ECS).

Οι έρευνες αυτές αξιοποιούν εναλλακτικούς δείκτες μέτρησης της προόδου, εστιάζοντας στην ανάδειξη των ποιοτικών χαρακτηριστικών του ερευνώμενου πεδίου, επιτρέπουν τη συγκριτική ανάλυση και είναι προσανατολισμένες στην υποστήριξη εφαρμόσιμων πολιτικών. Με ποιον τρόπο γίνεται η συλλογή και επεξεργασία των ερευνητικών δεδομένων και πώς αξιοποιούνται αυτά στη συνέχεια;

Για τις μεγάλες πανευρωπαϊκές επισκοπήσεις που σας ανέφερα πριν αναθέτουμε, μέσω διαγωνισμών, τη συλλογή στοιχείων (συνεντεύξεις, πρωτογενή δεδομένα, μελέτες περιπτώσεων κ.λπ.) σε ερευνητικούς ή άλλους φορείς και στη συνέχεια κάνουμε εμείς τη συγκριτική ανάλυση και εκδίδουμε τις σχετικές εκθέσεις. Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να αναθέσουμε τη διεξαγωγή αναλυτικών εκθέσεων σε εξειδικευμένους ερευνητικούς οργανισμούς. Έχουμε επίσης ένα δίκτυο Παρατηρητηρίων σε όλες τις χώρες-μέλη (και στη Νορβηγία) οι οποίοι διεξάγουν εθνικές μελέτες και κάνουν γνωστές τις πρωτοβουλίες, απόψεις και πολιτικές των εθνικών κυβερνήσεων και των κοινωνικών εταίρων στα θέματα που διερευνούμε. Όλα αυτά τα στοιχεία που συλλέγουμε από τους ανταποκριτές τα αναλύουμε για να παρουσιάσουμε μια συγκριτική ευρωπαϊκή εικόνα. Με τον τρόπο αυτό διαμορφώνουμε μια άποψη και παρέχουμε αυτή την πληροφόρηση στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και σε εθνικές κυβερνήσεις και κοινωνικούς εταίρους με σκοπό να βοηθήσουμε στη λήψη των αποφάσεών τους. Ρωτάμε, για παράδειγμα, ποια είναι τα επιμέρους θέματα που απασχολούν τα κράτη-μέλη στους τομείς της ποιότητας ζωής, του εργασιακού βίου και της αγοράς εργασίας, τι πολιτικές προωθούν, πώς δουλεύουν, αν μπορούν να εφαρμοστούν σε άλλες χώρες, ποιες είναι οι απόψεις των κοινωνικών εταίρων και κυβερνήσεων ή τι κοινά έχουν. Τα Παρατηρητήρια επιλέγονται μέσω διαγωνισμών. Για την Ελλάδα ο ανταποκριτής μας είναι το Ινστιτούτο Εργασίας της ΓΣΕΕ (ΙΝΕ-ΓΣΕΕ).

Όσο για το πώς αξιοποιούνται οι μελέτες μας στη συνέχεια, θα ήθελα να πω ότι στην εποχή των fake news χρειαζόμαστε επιστημονικά δεδομένα που θα μας δώσουν τη γνώση για καλύτερες αποφάσεις πολιτικής στον τομέα των κοινωνικών και εργασιακών θεμάτων. Και αυτός είναι ο ρόλος που παίζει το Ίδρυμα: να παρέχει αυτά τα επιστημονικά δεδομένα. Προσδιορίζει κοινωνικές και εργασιακές προσκλήσεις, αναλύει πρακτικές και παρέχει στοιχεία χρήσιμα για πολιτικές αποφάσεις.

Για παράδειγμα, συνεισφέραμε στην παροχή πληροφόρησης και μελετών για την Ευρωπαϊκή Οδηγία σχετικά με την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής για γονείς και φροντιστές. Κάναμε, επίσης, εκτενείς μελέτες που αξιοποιήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος «Εγγυήσεις για τη Νεολαία». Όπως ανέφερα πριν, οι τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών (ΤΠΕ) φέρνουν μεγάλες αλλαγές στην εργασία, στο περιεχόμενό της, στην οργάνωση και στο σχεδιασμό της, καθώς και στη ρύθμιση και προστασία της. Ως αποτέλεσμα των αλλαγών αυτών, τα όρια μεταξύ διαφορετικών πτυχών της εργασίας αλλά και μεταξύ της εργασίας, της απασχόλησης και της εξω-επαγγελματικής δραστηριότητας είναι συχνά ασαφή. Διερευνώντας αυτές τις πτυχές, βοηθάμε στο να εντοπιστούν μελλοντικές κοινωνικές προκλήσεις στην Ευρώπη, οι οποίες μπορεί να χρειάζονται διαφορετικές πολιτικές αντιμετώπισης.

Χειρίζεστε, για λογαριασμό του Eurofound, το χαρτοφυλάκιο της απασχόλησης. Πώς επηρέασε, με βάση τα ευρήματά σας, η κρίση τις εισοδηματικές κ.λπ. ανισότητες στην εργασία; Τι ρόλο θα μπορούσαν να παίξουν η αναζωογόνηση του συνδικαλισμού και οι συλλογικές διαπραγματεύσεις στην αποκατάστασή τους;

Η οικονομική κρίση είχε σοβαρές επιπτώσεις στην Ευρώπη, και ιδιαίτερα στην Ελλάδα, όπως όλοι γνωρίζουμε. Ανέστρεψε τη διαδικασία σύγκλισης των εισοδημάτων των Ευρωπαίων πολιτών. Οι εισοδηματικές ανισότητες είναι το αντικείμενο πρόσφατης έρευνάς μας, η οποία έδειξε την πτωτική τάση των εισοδημάτων στην Ελλάδα αλλά και σε άλλες χώρες μετά το 2008. Σε αυτό συνέβαλε η μεγάλη ανεργία. Παρόλο που τα χειρότερα τα περάσαμε, τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι η οικονομική ανάκαμψη δεν τους έχει ωφελήσει όλους.

Ο κοινωνικός διάλογος αναμφισβήτητα μπορεί να βοηθήσει στην αποκατάσταση των ανισοτήτων και των εργασιακών σχέσεων, παρέχοντας καινοτόμες λύσεις. Και χρειαζόμαστε καινοτόμες λύσεις!

Σε μελέτες που κάναμε βρήκαμε πως πράγματι είναι δυνατόν να έχουμε συλλογικές συμφωνίες σε επιχειρησιακό επίπεδο με αμοιβαία οφέλη (win-win), ακόμη και κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης. Επιχειρήσεις αντιμετώπισαν (και αντιμετωπίζουν) δύσκολες συνθήκες με τη μείωση παραγγελιών, τη μείωση των εισοδημάτων των καταναλωτών, την πίεση κόστους κ.λπ. Όμως είδαμε ότι κάποιες επιχειρήσεις οι οποίες είχαν θεμελιώσει σχέσεις εμπιστοσύνης μεταξύ εργοδοτών και συνδικάτων/επιχειρησιακών συμβουλίων είχαν μεγαλύτερες πιθανότητες να βρουν λύσεις με αμοιβαία οφέλη, ακόμη και σε περιβάλλον οικονομικής κρίσης. Επίσης, τέτοιου είδους κοινωνικός διάλογος προωθεί συναινετικές λύσεις αντί να τις επιβάλλει και χρησιμοποιεί τους θεσμούς με ουσιαστικό και όχι τυπικό τρόπο («διαβούλευση για τη διαβούλευση»). Οι μάνατζερ και οι εργαζόμενοι σε αυτές τις επιχειρήσεις μας τόνισαν ότι όλα αυτά δεν είναι εύκολο να επιτευχθούν, αλλά θέλουν ειλικρινή προσπάθεια και αντιμετώπιση των κρίσεων από κοινού και προσεκτικά, προτού «ο κόμπος φτάσει στο χτένι».

Σε συνεντεύξεις που πήραμε, μάνατζερ εταιρειών μεταποίησης σε Ιταλία και Πολωνία παρατήρησαν ότι η αναδιάρθρωση της επιχείρησής τους δεν θα ήταν δυνατή χωρίς τη συνεργασία των συνδικάτων. Εργαζόμενοι σε ιταλική εταιρεία στον κλάδο τροφίμων εξήγησαν ότι η επιχείρηση δεν επιβάλλει αποφάσεις, αλλά συζητάει πώς θα βελτιώσει τις προτάσεις της. Έλληνες εργαζόμενοι (συνδικάτο) εταιρείας τροφίμων που συμμετείχαν στη μελέτη είπαν ότι, σε ένα κλίμα συναινετικό, η επιχείρηση παρείχε το μισθό τους (όπως και άλλες παροχές) σε ρευστό, κατά τη διάρκεια των capital controls, ώστε να μπορέσουν να πληρώσουν φροντιστήρια, γιατρούς, έκτακτες δαπάνες κ.λπ.

Δεν υπάρχει συνταγή για τη δημιουργία εμπιστοσύνης, αλλά υπάρχουν συνθήκες που δημιουργούν τις προϋποθέσεις για να θεμελιωθεί. Αυτές περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, αμοιβαία αναγνώριση των δύο μερών ως συνομιλητών, έγκαιρη αντιμετώπιση των προβλημάτων, ώστε να υπάρχει χρόνος για διάλογο, διαφάνεια στις αποφάσεις, πρόσβαση όλων στην πληροφόρηση, συμμετοχή σε αποφάσεις στρατηγικής κ.λπ.

Εργαζόμενοι και εργοδότες έχουν να αντιμετωπίσουν καινούργιες προκλήσεις. Νέες μορφές απασχόλησης εμφανίζονται, όπως επιμερισμός εργαζομένου, επιμερισμός θέσης εργασίας, εργασία σε πλατφόρμες  με τη βοήθεια σύγχρονων τεχνολογιών, εργασία με vouchers κ.λπ. Πώς προσδιορίζονται οι εργασιακές σχέσεις σε αυτές τις νέες μορφές; Ποιοι εκπροσωπούν τους εργαζομένους και ποιοι τους εργοδότες; Πάρτε, για παράδειγμα, την εργασία σε πλατφόρμα (platform work), τους ταχυδιανομείς ή τους οδηγούς ταξί της Uber. Το καθεστώς απασχόλησής τους δεν είναι ξεκάθαρο, δεν υπάρχει χώρα που να έχει δημιουργήσει μια νέα κατηγορία συμβολαίων που να καλύπτει ειδικά αυτούς τους εργαζομένους.

Στη Γαλλία, όπου οι εργαζόμενοι σε πλατφόρμες εργάζονται ως αυτοαπασχολούμενοι, υπάρχει η δυνατότητα να είναι μέλη των συνδικάτων (παρόλο που υπάρχουν συνδικάτα ειδικά για αυτοαπασχολούμενους). Στη Δανία, αντίθετα, η νομοθεσία δεν επιτρέπει την οργάνωσή τους σε συνδικάτα ή ενώσεις εργοδοτών. Από την άλλη μεριά, εργοδοτικές οργανώσεις γενικά δεν θεωρούν τις επιχειρήσεις  που παρέχουν υπηρεσία πλατφόρμας εργοδότες αλλά ενδιάμεσο φορέα, κι έτσι δεν τους εκπροσωπούν. Η έλλειψη εκπροσώπησης έχει ως αποτέλεσμα την έλλειψη διαλόγου για τις συνθήκες εργασίας και άλλα θεσμικά θέματα. Όλα αυτά είναι θέματα στα οποία χρειάζεται οι κοινωνικοί εταίροι να βρουν σύντομα λύσεις, για να αποφύγουμε συνθήκες αβεβαιότητας και να εφαρμόσουμε νομοθεσία ή/και συλλογικές συμβάσεις για την οργάνωση, ρύθμιση και προστασία της εργασίας.

Στην ψηφιακή εποχή που διανύουμε σημειώνονται μεγάλες αλλαγές στην εργασία, στο περιεχόμενό της, στην οργάνωση και το σχεδιασμό της, καθώς και στη ρύθμιση και την προστασία της. Ποιες είναι οι ευκαιρίες και οι προκλήσεις που συνεπάγεται για την εργασία και την απασχόληση η λεγόμενη 4η Βιομηχανική Επανάσταση;

Οι νέες τεχνολογίες θα αλλάξουν σημαντικά το παραγωγικό μοντέλο (τα προϊόντα που παράγουμε, τις διαδικασίες παραγωγής κ.λπ.). Αυτό με τη σειρά του θα έχει επιπτώσεις στην απασχόληση των εργαζομένων, στις συνθήκες εργασίας αλλά και στη σχέση μεταξύ των κοινωνικών εταίρων, ιδιαίτερα σε κλάδους που θα επηρεαστούν πιο άμεσα. Έρευνες του Ιδρύματος σχετικά με τις «Τεχνολογίες που αλλάζουν τους όρους του παιχνιδιού» στη βιομηχανία (Game changing technologies in manufacturing and Game changing technologies in services[1]) δείχνουν ότι είναι νωρίς ακόμη για να εκτιμηθούν όλες οι επιπτώσεις στον κόσμο της εργασίας. Παρόλ’ αυτά, έχουμε κάποιες ενδείξεις. Χώρες όπως η Γαλλία, η Ιταλία, η Ολλανδία, η Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο ήδη παράγουν ηλεκτρικά αυτοκίνητα και αναμένεται να εντατικοποιήσουν τις προσπάθειές τους τα επόμενα χρόνια. Η Volvo δήλωσε ότι από φέτος θα παράγει μόνο ηλεκτρικά αυτοκίνητα. Στα πλαίσιο της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης (ή Βιομηχανία 4.0) υπάρχει στενή συνεργασία μεταξύ χωρών όπως η Γαλλία, η Γερμανία και η Ιταλία, ιδίως στους τομείς της ρομποτικής, του 3-D printing, και του διαδικτύου των πραγμάτων (Internet of Things – IoT). Η Βιομηχανία 4.0 θα φέρει και την Εργασία 4.0 και την ανάγκη για νέες δεξιότητες σε τομείς όπως η πληροφορική και η μηχανική, για εργασία σε διεπιστημονικές ομάδες, αναζήτηση λύσεων στο πλαίσιο μικρών ομάδων εργασίας, προσαρμοστικότητα κ.λπ.

Στην έρευνά μας διαπιστώσαμε ότι δεν υπάρχουν πολλές μελέτες που να έχουν ασχοληθεί με τις επιπτώσεις αυτών των τεχνολογιών στον κοινωνικό διάλογο. Τα συνδικάτα φαίνεται να είναι μάλλον επιφυλακτικά, τονίζοντας ότι επιχειρήσεις υψηλής τεχνολογίας τείνουν να μην έχουν οργανωμένο κοινωνικό διάλογο, ενώ εκφράζουν την ανησυχία ότι εφαρμογές ρομποτικής μπορεί να αντικαταστήσουν τους εργαζομένους. Από την άλλη μεριά, θέματα υγιεινής και ασφάλειας φαίνεται να βελτιώνονται  (π.χ. τα ρομπότ μπορούν να αναλάβουν επικίνδυνες ανθυγιεινές εργασίες, που αλλιώς θα πρέπει να κάνουν οι άνθρωποι). Σε κάθε περίπτωση, ο κοινωνικός διάλογος θα παίξει σημαντικό ρόλο στη διαχείριση αυτών των αλλαγών.

Όταν μιλάμε για νέες τεχνολογίες, συχνά σκεφτόμαστε τη βιομηχανία αλλά όχι τις υπηρεσίες. Σε μια καινούργια έρευνα που κάναμε (υπό δημοσίευση) τονίζουμε ότι και ο κλάδος των υπηρεσιών θα επηρεαστεί από την εξάπλωση των νέων τεχνολογιών. Υπάρχει, για παράδειγμα, μια πρόβλεψη (2016 – 2021) για  αύξηση των ρομποτικών μονάδων σε κλάδους όπως τα logistics, η ιατρική, η άμυνα ή οι δημόσιες σχέσεις κατά 85% (μεγαλύτερη στα logistics). Υπάρχουν πολλά παραδείγματα εφαρμογών σε διάφορες χώρες. Θα ήθελα εδώ να αναφερθώ σε μια ελληνική πρωτοβουλία στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος HORIZON 2020 και σε συνεργασία με  ερευνητικούς φορείς από διάφορες χώρες: Στο ρομπότ Kaspar, που δημιουργήθηκε ως εργαλείο για δασκάλους και για να βοηθήσει παιδιά με αυτισμό να αντιμετωπίσουν προβλήματα επικοινωνίας και κοινωνικοποίησης. Ένα άλλο παράδειγμα είναι τα γυαλιά εικονικής πραγματικότητας, τα οποία ήδη χρησιμοποιούνται σε διάφορες εφαρμογές και τα οποία έχουν αξιολογηθεί θετικά από τους εργαζομένους στις περιορισμένες –θα πρέπει να τονίσουμε– έρευνες που έχουν γίνει. Οι επιπτώσεις στην παραγωγικότητα, την απασχόληση και τις συνθήκες εργασίας δεν έχουν αξιολογηθεί επαρκώς, δεν υπάρχουν εκτενείς μελέτες για να πούμε με βεβαιότητα τι είδους αποτελέσματα έχουν.

Ας μην ξεχνάμε, επίσης, ότι αλλαγές στην εργασία, στην οργάνωση και το σχεδιασμό της, που οδηγούν σε νέα καινοτόμα προϊόντα, τεχνολογίες και υπηρεσίες, απαιτούν το κατάλληλο εργασιακό περιβάλλον. Πολλές φορές υποτιμούμε το ρόλο που παίζουν πρακτικές συμμετοχής των εργαζομένων στην καινοτομία. Ανάλυση στοιχείων πανευρωπαϊκής έρευνας (ECS) δείχνει ότι πρακτικές οργάνωσης της εργασίας ή ανθρώπινου δυναμικού συνδυαζόμενες με άμεση συμμετοχή των εργαζομένων έχουν περισσότερες πιθανότητες να οδηγήσουν σε καινοτομικές αλλαγές.

Γενικά, η ιστορία μας έχει διδάξει ότι με κάθε αλλαγή στις τεχνολογίες και στο παραγωγικό μοντέλο υπάρχουν νέες ευκαιρίες αλλά και προκλήσεις. Οι τεχνολογίες που συνδέθηκαν με την εκμηχάνιση της γεωργίας,  την παραγωγή του αυτοκινήτου, τη φθηνή ενέργεια, συνοδεύονταν, όταν πρωτοεμφανίστηκαν, από την απειλή απώλειας θέσεων εργασίας, διαρθρωτικής ανεργίας κ.λπ., όπως γίνεται και σήμερα με τις νέες τεχνολογίες και την τεχνητή νοημοσύνη. Η καινοτόμα δυναμική τους όμως χρειάζεται χρόνο και σχεδιασμό για να επιτευχθεί. Η ερώτηση σήμερα δεν είναι «άνθρωποι ή ρομπότ;» ή «άνθρωποι ή μηχανές;» αλλά «πώς μπορούμε να συνδυάσουμε και τα δυο για μια δίκαιη, παραγωγική, καινοτόμα οικονομία που να παρέχει αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής και εργασίας για όλους».

Με την 4η Βιομηχανική Επανάσταση, κοινωνία των πολιτών, κυβερνήσεις, κοινωνικοί εταίροι και παραγωγικοί φορείς καλούνται να βρουν λύσεις που να επιτρέπουν την ανάπτυξη των κοινωνιών και των οικονομιών μας με σεβασμό στον άνθρωπο και στο περιβάλλον. Θα χρειαστούμε συναινετικές αποφάσεις και τη συνεργασία όλων.

[1] Υπό δημοσίευση