Ο Πιερ Μπομπί, ερευνητής και καθηγητής Πολιτικών Επιστημών, ειδικός στον τομέα της δημόσιας δράσης και των δημόσιων υπηρεσιών, μιλάει στο ΕΝΑ για το ρόλο του κράτους στον 21ο αιώνα, την επεξεργασία, εφαρμογή και αξιολόγηση δημόσιων πολιτικών, καθώς και την ευρωπαϊκή εμπειρία στο πεδίο των υπηρεσιών κοινής ωφέλειας και των δημόσιων αγαθών.

Πολύς λόγος γίνεται τελευταία, τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Γαλλία, για τη μεταρρύθμιση του κράτους. Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι μεγαλύτερες προκλήσεις με τις οποίες βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη η κρατική μηχανή και ποιος ο ρόλος του κράτους στον 21ο αιώνα;

Θα πρέπει να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, να ξεκινήσουμε από τα θεμελιώδη, προκειμένου να αναζητήσουμε απαντήσεις στις προκλήσεις του 21ου αιώνα.

Η νομιμοποιητική βάση της δράσης του κράτους, όπως και κάθε άλλης δημόσιας αρχής, συνίσταται στη διασφάλιση του κοινού (ή γενικού) συμφέροντος και της ευημερίας του λαού, καθώς και στην προαγωγή της κοινωνικής ειρήνης. Το τρίπτυχο στο οποίο στηρίζεται η νομιμοποίηση του κράτους είναι:

* Η δημιουργία και διασφάλιση της τήρησης των κανόνων που διέπουν την από κοινού διαβίωση και τα δικαιώματα καθενός

* Η πλαισίωση και ανάληψη δράσεων που συμπληρώνουν τις αγοραίες σχέσεις μέσω σχέσεων αλληλεγγύης και πολιτικές που διασφαλίζουν τη συνοχή

* Η σύλληψη και υλοποίηση στρατηγικών για την ανάπτυξη

Το κράτος δεν είναι κάποιου είδους εργαλείο που τοποθετείται πάνω από την κοινωνία, αλλά το πεδίο σύγκλισης όλων των κοινωνικών πιέσεων, το σημείο στο οποίο λαμβάνουν θεσμική υπόσταση και ρυθμίζονται οι κοινωνικές αντιθέσεις. Το κράτος βρίσκεται σε στενή αλληλεπίδραση με το σύνολο του κοινωνικού σώματος: Διαμορφώνει συσχετισμούς δύναμης που ασκούνται πάνω σε αυτό και που ταυτόχρονα το διαπερνούν.

Ο 20oς και ο 21ος αιώνας γνώρισαν την ανάδυση και εδραίωση του έθνους-κράτους στην Ευρώπη κι έπειτα στον κόσμο. Η συγκεκριμένη δομή συνεχίζει να προσδιορίζει τη δημόσια δράση. Ωστόσο, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, κυρίως στην Ευρώπη, μεσολάβησαν δύο δομικά φαινόμενα:

-Η ολοένα και ισχυρότερη επιθυμία των λαών να ορίζουν το εδαφικό, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό τους μέλλον μέσω ομοσπονδιακών δομών, με την αποκέντρωση, την προσφυγή στην αρχή της επικουρικότητας κ.λπ.

-Η σταδιακή συνειδητοποίηση ότι κάθε έθνος-κράτος ξεχωριστά είναι όλο και λιγότερο ικανό να ελέγξει τις προκλήσεις που απορρέουν από την παγκοσμιοποίηση. Το καθένα μόνο του μετατρέπεται σε «νάνο». Συνεπώς, είναι προς το συμφέρον όλων να ενώσουν τις δυνάμεις τους προκειμένου να δράσουν από κοινού.

Οι εν λόγω δυναμικές επικαλύπτονται και ενίοτε συγκρούονται. Αυτό που διαφαίνεται όμως ολοένα και περισσότερο σήμερα είναι ότι το κράτος δεν μπορεί παρά να λειτουργεί σε πολυεπίπεδη βάση, όντας την ίδια στιγμή τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και ευρωπαϊκό. Θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε «κράτος-στρατηγό», που την ίδια στιγμή πρέπει να:

* Καταγράφει και να εκπροσωπεί τις αντικρουόμενες απόψεις και συμφέροντα της κοινωνίας

* Να τα «ενοποιεί»

* Να θέτει σε λειτουργία ρυθμιστικούς μηχανισμούς και όργανα

* Να εκπονεί κατευθυντήριες γραμμές στρατηγικής και να τις νομιμοποιεί

* Να σχεδιάζει την εφαρμογή των εν λόγω στρατηγικών, να αξιολογεί τα αποτελέσματά τους και να διασφαλίζει ότι οι στρατηγικές αυτές προσαρμόζονται συστηματικά στην εξέλιξη των αναγκών της κοινωνίας

Διαθέτετε πολυετή ακαδημαϊκή και ερευνητική εμπειρία –μεταξύ άλλων και μέσω της συμμετοχής σας στο διεθνές ερευνητικό κέντρο CIRIEC– στο πεδίο των υπηρεσιών κοινής ωφέλειας και των δημόσιων αγαθών. Ποια είναι σε πανευρωπαϊκό επίπεδο τα κυριότερα διακυβεύματα σε τομείς όπως η ενέργεια, το νερό ή οι μεταφορές σήμερα;

Αυτοί οι τομείς, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αναφέρονται ως «βιομηχανίες δικτύων». Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 αποτελούν μέρος μιας διαδικασίας «εξευρωπαϊσμού», που βασίστηκε στο ξεκίνημά της στις αρχές της ελεύθερης κυκλοφορίας (ανθρώπων, εμπορευμάτων, υπηρεσιών και κεφαλαίων), πράγμα που οδήγησε σε πολιτικές απελευθέρωσης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση άνοιξε προοδευτικά τους εν λόγω τομείς στον ανταγωνισμό – με εξαίρεση το νερό, που στηρίζεται σε τοπικά δίκτυα.

Ωστόσο, επειδή οι συγκεκριμένοι τομείς δεν μπορούν να υπόκεινται αποκλειστικά στους κανόνες τις αγοράς και του ανταγωνισμού, η ΕΕ υποχρεώθηκε τελικά να ορίσει τις υποχρεώσεις που συνεπάγεται η παροχή μιας δημόσιας υπηρεσίας, προκειμένου αυτή να είναι προσβάσιμη σε όλους τους πολίτες και να διασφαλίζεται η κοινωνική και εδαφική συνοχή. Σε ό,τι αφορά στο νερό, η ΕΕ έθεσε φιλόδοξες νόρμες που αφορούν στην ποιότητα της υπηρεσίας, με στόχο τη διασφάλιση της δημόσιας υγείας και του περιβάλλοντος.

Όλα αυτά οδήγησαν, με τη σειρά τους, στη δημιουργία μεγάλων εντάσεων ανάμεσα σε αντικρουόμενες λογικές, τις οποίες η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να συμφιλιώσει μέσω της θεσμοθέτησης ρυθμιστικών αρχών σε καθέναν απο αυτούς τους κλάδους.

Πιστεύετε ότι είναι σήμερα σε εξέλιξη μια διαδικασία εμπορευματοποίησης αυτών των αγαθών και υπηρεσιών; Ή μήπως διακρίνονται, αντιθέτως, τάσεις επαναδιεκδίκησης του δημόσιου χαρακτήρα τους;

Η απελευθέρωση οδηγεί σε «απελευθέρωση των δυνάμεων της αγοράς» και συνεπώς στην ενίσχυση της τάσης εμπορευματοποίησης και ιδιωτικοποίησης δραστηριοτήτων που υπόκεινται σε μια λογική δημοσίου συμφέροντος.

Η εμπορευματοποίηση οδηγεί ωστόσο σε εντεινόμενες πολώσεις, που θέτουν υπό αμφισβήτηση τους στόχους που οφείλει να υπηρετεί μια υπηρεσία δημοσίου συμφέροντος. Ειδικότερα, οδηγεί σε:

-Οικονομική ανισορροπία, εξαιτίας της ισχυρής τάσης συγκέντρωσης κεφαλαίου, που συχνά καταλήγει σε έναν ολιγοπωλιακό ανταγωνισμό μεταξύ ορισμένων μεγάλων ομίλων

-Κοινωνική ανισορροπία, καθώς οι εύποροι και οι μεγάλοι καταναλωτές που κατέχουν κυρίαρχη θέση στην αγορά ευνοούνται σε σχέση με τους μικρούς, γεγονός που θέτει σε αμφισβήτηση την καθολική πρόσβαση, την ίση μεταχείριση και τις δυνατότητες τιμολόγησης των υπηρεσιών βάσει αναδιανεμητικών μηχανισμών στη βάση της αλληλεγγύης

-Χωρική ανισορροπία προς όφελος των πυκνοκατοικημένων περιοχών σε βάρος των απομονωμένων ή αυτών των οποίων η φυσική ή ανθρώπινη γεωγραφία παρουσιάζει ιδιαιτερότητες

-Χρονική πόλωση, η οποία αποδίδει υπέρμετρη σημασία στους βραχυπρόθεσμους στόχους, για τους οποίους η αγορά παρέχει πολύτιμες πληροφορίες, σε βάρος των μακροπρόθεσμων στόχων, που δεν είναι καν ορατοί για την αγορά. Το γεγονός αυτό ευνοεί τις λιγότερο δαπανηρές επενδύσεις σε βάρος μιας πολιτικής για το μέλλον, καθώς και –εντέλει– σε βάρος της αναζήτησης του μικρότερου κόστους για τον χρήστη

-Διαγενεακές ανισορροπίες σε βάρος των επόμενων γενεών

-Χρηματιστικές ανισορροπίες (πρόκριση βραχυπρόθεσμων χρηματιστικών στόχων), που οδηγούν στην εκδήλωση φαινομένων εμπορευματοποίησης ή/και περιβαλλοντικού και κοινωνικού ντάμπινγκ.

Αυτές οι πραγματικότητες έχουν οδηγήσει τις τοπικές, περιφερειακές, εθνικές και ευρωπαϊκές δημόσιες αρχές να προσδιορίσουν πιο ισορροπημένες πολιτικές. Στο πλαίσιο αυτό, καταγράφονται η επαναφορά του ελέγχου ορισμένων δραστηριοτήτων στο επίπεδο της κοινότητας ή σε τοπικό επίπεδο, ώστε να διασφαλίζεται η διοίκηση και η αξιολόγησή τους με όρους δημοσίου συμφέροντος.

Στον τομέα της ενέργειας παρακολουθούμε στην Ευρώπη πρωτοβουλίες ανάκτησης του δημόσιου ελέγχου που στηρίζονται στην ανταγωνιστικότητα των ΑΠΕ και στα πλεονεκτήματα που παρέχουν με όρους τοπικού ελέγχου.

Η Ελλάδα διακρίνεται από ένα δομικό έλλειμμα όσον αφορά στις δημόσιες πολιτικές, που επηρεάζει, μεταξύ άλλων, στρατηγικούς τομείς της οικονομίας. Ποια διδάγματα μπορούμε να αντλήσουμε από την ευρωπαϊκή εμπειρία σχετικά με το ρόλο της δημόσιας διοίκησης αναφορικά με την επεξεργασία, την εφαρμογή και την αξιολόγηση δημόσιων πολιτικών;

Οι δημόσιες αρχές θα πρέπει να αποκτήσουν ή να ανακτήσουν την αρμοδιότητα να:

* Απονέμουν σε συγκεκριμένες υπηρεσίες το καθεστώς υπηρεσίας δημοσίου ή γενικού συμφέροντος, που αντιστοιχεί στο κοινό συμφέρον όλων των κατοίκων, όλων των κοινοτήτων, όλων των οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων

* Ορίζουν την αποστολή και τους στόχους αυτών των υπηρεσιών, πράγμα που συνεπάγεται τον καθορισμό υποχρεώσεων δημόσιας υπηρεσίας (ΥΔΥ) ή καθολικής υπηρεσίας (YKY)

* Αποφασίζουν για τον τρόπο οργάνωσης της επιτέλεσης αυτής της αποστολής (σχέση μεταξύ μονοπωλίου και ανταγωνισμού)

* Αναθέτουν αυτά τα καθήκοντα και αυτούς τους στόχους σε έναν φορέα διαχείρισης, ιδίως στην περίπτωση φυσικού μονοπωλίου, ή σε παρόχους που δραστηριοποιούνται στην αγορά σε συνθήκες ανταγωνισμού

* Προσδιορίζουν τον τρόπο χρηματοδότησης αυτών των υπηρεσιών είτε εξολοκλήρου από την κοινότητα και τους πόρους της, είτε εξολοκλήρου από τους χρήστες, είτε μέσα από συνδυασμό αυτών των μορφών, με μηχανισμούς αναδιανομής μεταξύ χρηστών, βάσει κοινωνικών, γεωγραφικών και διαγενεακών κριτηρίων, ή και μεταξύ διαφορετικών χρήσεων

* Συστήνουν, εάν είναι απαραίτητο, ρυθμιστικές αρχές, διευκρινίζοντας τους στόχους τους και τις μεθόδους λήψης αποφάσεων, καθώς και τρόπους ανάκλησης/αμφισβήτησης αυτών

* Οργανώνουν την αξιολόγηση τόσο της λυσιτέλειας των παραπάνω αποφάσεων (ώστε να είναι δυνατή η προσαρμογή τους σε τεχνολογικούς, οικονομικούς, κοινωνικούς και κοινωνιακούς μετασχηματισμούς), όσο και των επιδόσεων των υπηρεσιών και των φορέων διαχείρισης

* Υποστηρίζουν αυτήν τη διαδικασία με μορφές δημοκρατικής συμμετοχής των διαφόρων ενδιαφερόμενων μερών

Οι δημόσιες αρχές είναι επίσης αυτές που αποφασίζουν για τη μορφή ιδιοκτησίας των φορέων διαχείρισης, το καθεστώς τους, την ύπαρξη δημοσίων επιχειρήσεων και τους συγκεκριμένους στόχους τους.

Τα τελευταία χρόνια έχετε επισκεφτεί πολλές φορές την Ελλάδα. Ποια είναι η άποψη και η εκτίμησή σας για τις προκλήσεις με τις οποίες βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη η χώρα μας, σε ένα πλαίσιο σταδιακής εξόδου από την κρίση και από το πρόγραμμα δημοσιονομικής προσαρμογής;

Η Ελλάδα μου φαίνεται ότι βρίσκεται αντιμέτωπη με τη ανάγκη οικοδόμησης ενός σύγχρονου, δημοκρατικού, πολυεπίπεδου και πολύ-αντιπροσωπευτικού κράτους. Το κράτος και οι δημόσιες αρχές (τοπικές, περιφερειακές, εθνικές και ευρωπαϊκές), είναι απαραίτητες για την κοινωνική συμβίωση αλλά και για να τεθούν υπό έλεγχο οι εξελίξεις που επιφέρει η παγκοσμιοποίηση. Ωστόσο, το κράτος και οι δημόσιες αρχές είναι ισχυρές –ή τουλάχιστον μπορούν να εκπληρώσουν το ρόλο, την αποστολή και τους στόχους τους– μόνο όταν βασίζονται συγχρόνως στη συστηματική οργάνωση της έκφρασης των αναγκών και των προσδοκιών, ατομικών και συλλογικών, και στην επεξεργασία πολυεπίπεδων συστημάτων κοινού ή γενικού συμφέροντος, καθώς και προγραμμάτων και δημόσιων πολιτικών. Κρίσιμη είναι επίσης η διοργάνωση δημόσιων συζητήσεων, που θα επιτρέπουν να γίνονται πολιτικές επιλογές και στη συνέχεια να ελέγχεται η εφαρμογή τους αλλά και να αξιολογείται η αποτελεσματικότητα και αποδοτικότητά τους, έτσι ώστε να είναι δυνατόν να πραγματοποιηθούν οι αναγκαίες προσαρμογές, μεταρρυθμίσεις και αλλαγές.

* Ο Πιερ Μπομπί (Pierre Bauby) είναι καθηγητής Πολιτικών Επιστημών και ερευνητής, κάτοχος διδακτορικού διπλώματος από το Ινστιτούτο Πολιτικών Σπουδών του Παρισιού (Sciences Po) και ειδικός στον τομέα της δημόσιας δράσης και των δημόσιων υπηρεσιών στη Γαλλία και στην Ευρώπη. Ακόμη είναι Πρόεδρος του οργανισμού RAP για την Επανίδρυση της Δημόσιας Δράσης, Διευθυντής του Παρατηρητηρίου Δημόσιας Δράσης του Ιδρύματος Jean-Jaurès και συγγραφέας των έργων: «Το κράτος-στρατηγός στον 21ο αιώνα (actionpublique.eu)», «Δημόσια Υπηρεσία, δημόσιες υπηρεσίες», «Ο εξευρωπαϊσμός των δημόσιων υπηρεσιών».